مقدمه‌ای درباره قابلیت‌های هنر ایرانی و اسلامی 

هنر يکي از مهم‌ترين ويژگي‌هاي مشترک حيات بشري است که در زندگي انسان‌ها نقش و جايگاه مهمي دارد. از اين رو، با توجه به ذات آن، راهي براي شناخت بهتر انسان و جهان هستي و در نهايت، شناخت بهتر خداوند است و با نظر به کارکرد اجتماعي آن، يکي از عناصر اصلي تمدن‌سازي و فرهنگ آفريني به شمار مي‌آيد. امروزه به مقوله هنر، بيش از پيش به عنوان زبان مشترک انساني توجه مي‌شود. در اين ميان، فرهنگ سترگ و ميراث هنري گران‌قدر ايرانی- اسلامي در دنياي امروز مي‌درخشد و مشعلي فروزان براي رهروان حق است. اما مادامی که هنر شکل کاربردی پیدا نکند ظرفیت‌ها و ظرافت‌های آن ناشناخته باقی مانده و رسالت آن به انجام نخواهد رسید. از این روی، وظیفه تمامی دست اندرکاران امر هنر‌ اعم از هنرمندان، متولیان و سیاستگذاران‌‌ این است که همت خویش را ابتدا بر کشف، ارائه و بازنمایی این موهبت الهی و سپس شکوفایی ظرفیت‌های آن مصروف نمایند. این امر جدای از اینکه آن هنر خاص را برجسته می‌سازد، در شکلی کلی‌تر، ابعاد فرهنگی و بومی بستری که در آن تولید شده را نیز آشکار خواهد ساخت و زمینه مشترک گفتگویی را برای فرهنگ‌های مختلف جوامع بشری فراهم خواهد کرد.

اهمیت نقوش

نقوش تزیینی هنراسلامی ایران، از بعد طراحی و مضمون، حامل اهمیت ارزش‌های تزئینی هنر ایرانی- اسلامی محسوب شده و دارای سابقه تاريخي بسيار طولاني است. پيشينه اين هنر را مي‌توان در ديواره‌هاي غارهاي سنگي جستجو كرد كه طي ساليان متمادي، به كاخ‌ها، بناهاي مسكوني، سفالينه، پارچه، قالي و ديگر صنايع و هنرها راه يافت. در نقوش كشور ما، همواره به جانوران و گياهان توجه شده و هنرمندان آنها را در آثار خود بكار برده‌اند، اين نقوش بر مبناي تفكرات و برداشت‌هاي آئيني شكل گرفته است و بسياري از آنها، به نهادي از اعتقادات سازندگان‌شان بدل گشته است.
ايرانيان، براي تزئين آثار و دست‌ساخته‌هايِ خود از نقوش گوناگوني استفاده كرده‌اند كه ظاهراً تعدد نقش‌هاي جانوري وگياهي بيشتر از بقيه بوده است. آنان براي طراحي و تزئين اين آثار همواره چشم به طبيعت داشته و از آن الهام گرفته‌اند؛ اما هيچ گاه، دست به تقليد نزده‌ و به طرح و آرايش آن، بيشتر ارج مي نهاده‌اند تا به نمايش واقعي اشياء.

ذکر سه نمونه از نقوش اسلامی
نقوش اسلیمی
اسلیمی از ریشه «سِلم» به معنی آشتی و صلح و سلامت گرفته شده است. همچنین واژه «آرابسک» را هم برای اسلیمی به کار می‌برند. اسلیمی یا آرابسک شیوه‌ای از تزئین با نقش‌های گیاهی ساده شده (استلیزه و قراردادی) و دور از طبیعت (انتزاعی) با پیچ و خم‌های متقاطع و موزون و مکرر است که در زبان فارسی نام‌های دیگری از جمله: طرح‏های طوماری، طرح‌های پیچکی، اشکال طوماری و… دارد.

نقوش گیاهی ختایی‌
«ختا» را برخی منسوب به خطا به معنی اشتباه و سهو می‌دانند. ختا به معنی گل و ریحان هم به کار رفته است؛ و همچنین ناحیه‌ای از چین به نام ختا.

نقوش هندسی
این نقوش و طرح‌های هندسی موجود در هنر و معماری اسلامی، در حقیقت بر اساس تکرار یک نقش‌مایه ساخته شده است. این نقش‌مایه طوری طراحی می‌شود که قابلیت تکرار شدن داشته باشد؛ یعنی گوشه‌ها و امتداد خطوط این گره‌ها به نحوی طراحی می‌شود که در نقاط متناظر گره کناری، چفت شوند. به همین دلیل است که می‌توان یک دیوار، نمای داخلی یک گنبد، یا سقف یک صفه را با کنار هم قرار دادن یک یا چند گره تزیین کرد. تنوع سبک‌های نقوش هندسی بسیار زیاد است. تفاوت در زمان و مکان استفاده از یک نقش معین، منتج به بروز تفاوت در جزئیات و خصوصیات آن نقش شده است. در ترسیم این نقوش بر روی کاغذ، رعایت دقیق اندازه‌ها و نسبت‌ها از اهمیتی دو چندان برخوردار است.

جانمایی نقوش

1. تحقیقات و دریافت اطلاعات

2. تبیین مفهوم

3. ایده‌پردازي

4. اتودهاي اولیه

5. تغییر، اصلاح و تکمیل فرایند طراحی

6. طراحی جزئیات

تصاویر منتخب و ساده‌‌سازی نقوش

نماهایی مختلف از کاربرد نقوش تزیینی هنر ایرانی – اسلامی